Frá ósýnilegum auðjöfrum til áhrifamanna í sviðsljósinu
Í áratugi var umræða um auðjöfra fyrst og fremst bundin við menn sem almenningur þekkti lítið. Fjármálamenn, erfingjar, sjóðsstjórar og eigendur stórfyrirtækja höfðu áhrif á stjórnmál án þess að vera sjálfir í sviðsljósinu.
Á síðustu árum hefur það breyst.
Fáir einstaklingar tákna þessa breytingu betur en Donald Trump og Elon Musk.
Annar er stjórnmálamaður sem byggði ímynd sína á því að vera auðugur viðskiptamaður sem gæti „hreinsað til“ í stjórnmálunum. Hinn er auðugasti eða einn auðugasti maður heims, eigandi fyrirtækja sem hafa áhrif á samgöngur, gervigreind, geimferðir og upplýsingaflæði á netinu.
Þeir eru ólíkir á margan hátt. Samt eru þeir oft nefndir í sömu andrá þegar rætt er um samband auðs, valds og lýðræðis.
Ný tegund áhrifavalda
Hefðbundin lýðræðiskenning gerir ráð fyrir að kjörnir fulltrúar fari með pólitískt vald en fyrirtæki og auðmenn starfi að mestu utan hins pólitíska kerfis.
Trump og Musk hafa hins vegar þokað þessum mörkum til.
Trump kom inn í stjórnmálin sem auðugur orðstír sem gat fjármagnað eigin framboð, skapað eigin fjölmiðlaumfjöllun og byggt upp persónudýrkun sem oft fór framhjá hefðbundnum flokksstrúktúrum.
Musk hefur á sama tíma safnað áhrifum sem ná langt út fyrir hefðbundið hlutverk forstjóra. Fyrirtæki hans hafa fengið gríðarlega ríkissamninga, gegna lykilhlutverki í geimáætlunum Bandaríkjanna og reka einn áhrifamesta samfélagsmiðil heims.
Í klassískri skilgreiningu Jeffrey Winters á fákeppnisvaldi skiptir ekki mestu máli hvort einstaklingur sitji í ríkisstjórn.
Spurningin er hvort hann búi yfir svo miklum auði að hann geti haft áhrif á samfélagið með hætti sem er óaðgengilegur venjulegum borgurum.
Þar falla bæði Trump og Musk augljóslega inn í umræðuna.
Hvernig verður auðmagn að pólitísku valdi?
Gagnrýnendur benda á að stærsti munurinn á auðmönnum og venjulegu fólki sé ekki aðeins hversu mikið fé þeir eiga.
Munurinn felist í valkostunum sem auðurinn skapar.
Auður getur keypt sérfræðinga, lögfræðinga, ráðgjafa, fjölmiðlaaðgang, auglýsingaherferðir og pólitísk áhrif.
Þegar einstaklingur á tugi eða hundruð milljarða dollara verður hann í raun sjálfstæð stofnun.
Hann getur fjármagnað frambjóðendur.
Hann getur fjármagnað fjölmiðla.
Hann getur fjármagnað rannsóknastofnanir.
Hann getur haft áhrif á opinbera umræðu.
Hann getur jafnvel ákveðið hvaða umræðuefni fá mesta athygli.
Þetta er kjarninn í gagnrýni þeirra sem telja að lýðræði standi frammi fyrir vaxandi áskorun frá auðmagninu.
Hvers vegna treysta svo margir þeim?
Eitt af því sem vekur mesta athygli fræðimanna er að margir kjósendur líta ekki á Trump og Musk sem hluta af valdastéttinni.
Þvert á móti sjá margir þá sem andstæðinga hennar.
Trump hefur lengi byggt pólitíska ímynd sína á því að vera utanaðkomandi aðili sem berjist gegn „kerfinu“.
Musk hefur byggt sína ímynd á því að vera frumkvöðull sem ögri ríkjandi stofnunum, fjölmiðlum og stjórnvöldum.
Þetta skapar áhugaverða þversögn.
Tveir af áhrifamestu og auðugustu mönnum samtímans eru af stórum hópi kjósenda taldir vera andstæðingar elítunnar.
Fyrir marga stuðningsmenn skiptir auður þeirra ekki máli. Hann er jafnvel talinn sönnun fyrir hæfni þeirra.
Rökin eru einföld:
„Ef þeir gátu byggt upp svona mikinn árangur í viðskiptum hljóta þeir að vita hvernig á að leysa vandamál samfélagsins.“
Fræðimenn benda hins vegar á að rekstur fyrirtækis og stjórnun lýðræðisríkis séu tveir gjörólíkir hlutir.
Fyrirtæki þjónar eigendum sínum.
Lýðræðisríki á að þjóna öllum.
Hlutverk samfélagsmiðla
Önnur skýring liggur í breytingum á fjölmiðlaumhverfinu.
Áður fyrr voru hefðbundnir fjölmiðlar milliliðir milli valdhafa og almennings.
Í dag geta áhrifamenn með hundruð milljóna fylgjenda talað beint til kjósenda.
Trump byggði stóran hluta stjórnmálaferils síns á þessari þróun.
Musk hefur tekið hana enn lengra með því að eignast sjálfan miðilinn sem umræðan fer fram á.
Stuðningsmenn telja þetta auka tjáningarfrelsi.
Gagnrýnendur telja að þetta geti aukið samþjöppun upplýsinga- og dagskrárvalds í höndum fárra einstaklinga.
Eru þeir að grafa undan lýðræðinu?
Þetta er stærsta spurningin – og um leið sú umdeildasta.
Það er ekki hægt að fullyrða að Trump eða Musk hafi „afnumið lýðræði“ eða stjórni Bandaríkjunum einir.
Lýðræðislegar stofnanir starfa áfram.
Kosningar fara fram.
Dómstólar starfa.
Þingið starfar.
En gagnrýnendur halda því fram að áhrif þeirra sýni hvernig auðmagn geti orðið svo stórt afl að það skekkir leikvöllinn.
Þegar einn einstaklingur getur eytt meira fé í pólitísk áhrif en milljónir almennra borgara samanlagt vaknar spurning um hvort allir hafi raunverulega jafna rödd.
Þegar örfáir einstaklingar ráða stórum hluta upplýsingaflæðisins vaknar spurning um hvort opinber umræða sé enn jafnræðisgrundvöllur.
Þegar auðmenn geta ráðið heri lögfræðinga, skattasérfræðinga og ráðgjafa sem verja hagsmuni þeirra skapast vald sem flestir borgarar hafa engan aðgang að.
Hvers vegna bregðast kjósendur ekki við?
Kannski er áhugaverðasta spurningin ekki hvers vegna Trump og Musk hafa svo mikil áhrif.
Kannski er spurningin hvers vegna svo margir samþykkja þau áhrif.
Ein skýring er að pólitísk átök snúast sífellt meira um menningu, sjálfsmynd og samfélagsgildi.
Kjósendur kjósa ekki aðeins út frá efnahagslegum hagsmunum.
Þeir kjósa út frá því hver talar þeirra máli.
Hver skilur gremju þeirra.
Hver virðist berjast gegn andstæðingum þeirra.
Þess vegna geta kjósendur stutt auðjöfra sem þeir telja vera „sína menn“, jafnvel þótt efnahagslegir hagsmunir þeirra fari ekki alltaf saman.
Tákn nýrrar aldar
Hvort sem menn líta á Trump og Musk sem bjargvætti, hættulega áhrifamenn eða eitthvað þar á milli er erfitt að neita einu:
Þeir eru tákn nýs tímabils.
Tímabils þar sem mörkin milli viðskipta, fjölmiðla, tækni og stjórnmála verða sífellt óskýrari.
Tímabils þar sem einstaklingar geta safnað meira fjárhagslegu, tæknilegu og menningarlegu valdi en áður hefur þekkst.
Og tímabils þar sem stærsta spurning lýðræðisins verður síður hver situr í ríkisstjórn – og frekar hver hefur raunverulega getu til að móta samfélagið utan hennar.
