Ný umræða um auðjöfra, skattaskjól og lýðræði vekur spurningar um hvort völd hinna efnameiri hafi vaxið umfram það sem lýðræðissamfélög ráða við
Árið 1973 lenti háttsettur starfsmaður banka á Bahamaeyjum á flugvellinum í Miami. Hann átti stefnumót við unga konu sem sótti hann á flugvöllinn. Áður en þau fóru út að borða stoppaði hún við íbúð sína þar sem bankamaðurinn skildi eftir skjalatösku sína.
Það sem hann vissi ekki var að konan var einkaspæjari. Vinur hennar, sem hafði komið stefnumótinu á, starfaði sem uppljóstrari fyrir bandarísku skattayfirvöldin, IRS. Á meðan parið sat yfir kvöldverði var skjalataskan opnuð, innihald hennar ljósmyndað og síðan komið fyrir aftur nákvæmlega eins og ekkert hefði gerst.
Þegar bankamaðurinn flaug aftur til Bahamaeyja hafði hann enga hugmynd um að skjölin í töskunni hefðu afhjúpað eitt af stærstu leyndarmálum auðugustu einstaklinga Bandaríkjanna.
Í skjölunum var listi yfir viðskiptavini bankans – einstaklinga sem notuðu erlenda bankareikninga til að komast hjá skattgreiðslum. Þar voru vissulega nöfn manna tengdra skipulagðri glæpastarfsemi, en það sem vakti enn meiri athygli rannsakenda var að meirihluti nafna á listanum tilheyrði auðugustu einstaklingum Bandaríkjanna.
Þessi uppgötvun varð upphafið að rannsókn sem margir fræðimenn telja hafa getað markað þáttaskil í bandarískri skattasögu. En rannsóknin var stöðvuð áður en hún náði langt. Nýr yfirmaður IRS taldi að stofnunin ætti ekki að verja miklum fjármunum í að eltast við skattaundanskot hinna ríkustu og rannsókninni var hætt.
Fyrir suma fræðimenn táknar þessi ákvörðun ákveðinn vendipunkt. Hún var dæmi um það hvernig stjórnvöld kusu að líta fram hjá þeim aðferðum sem auðugasta stétt samfélagsins notaði til að verja eigið fé.
Orð sem hefur snúið aftur í umræðuna
Undanfarin ár hefur eitt hugtak orðið sífellt algengara í alþjóðlegri pólitískri umræðu: fákeppnisvald, eða „oligarchy“.
Margir tengja hugtakið fyrst og fremst við Rússland og hina svokölluðu ólígarka sem eignuðust stóran hluta atvinnulífs landsins eftir fall Sovétríkjanna. Á Vesturlöndum hefur hugtakið hins vegar í auknum mæli verið notað um stöðu auðjöfra á borð við Elon Musk, Jeff Bezos og Mark Zuckerberg.
En samkvæmt bandaríska stjórnmálafræðingnum Jeffrey Winters nær hugtakið yfir mun meira en örfá þekkt nöfn.
Winters, sem hefur rannsakað auð og vald í áratugi, heldur því fram að auður sé ekki einfaldlega leið til valda. Auður sé sjálfur tegund valds.
Í þeirri sýn er ólígarki ekki endilega einstaklingur sem situr í ríkisstjórn eða stjórnar ríki með formlegum hætti. Hann er einstaklingur sem hefur safnað svo miklum auði að hann getur varið hagsmuni sína með hætti sem venjulegt fólk hefur enga möguleika á.
„Auður á þessu stigi veitir getu til að komast undan eigin stjórnvöldum,“ hefur Winters sagt.
Heil atvinnugrein í þjónustu auðmagnsins
Kjarni kenninga Winters snýst um það sem hann kallar „iðnað auðvarnar“ – alþjóðlegt net lögfræðinga, endurskoðenda, fjármálaráðgjafa, hagsmunagæslumanna, skattasérfræðinga og fjárfestingastjóra sem starfa við eitt meginverkefni: að verja auð þeirra sem þegar eiga mest.
Þessi iðnaður vinnur ekki endilega með ólöglegum hætti. Stór hluti starfseminnar byggist á því að nýta glufur í lögum, flytja eignir milli lögsagna og gera eignarhald ógegnsætt.
Grunnhugmyndin er einföld.
Ríki getur aðeins skattlagt eign ef það veit hver á hana. Þess vegna snýst starfsemi auðvarnariðnaðarins að miklu leyti um að gera tengslin milli eignar og eiganda óljós.
Fyrirtæki á Bresku Jómfrúaeyjum getur átt hlut í félagi á Cayman-eyjum sem á eignir í öðru landi. Sjóðir, eignarhaldsfélög og fjárfestingafélög geta myndað svo flókna keðju að nánast ómögulegt verður fyrir skattyfirvöld að rekja raunverulegan eiganda.
Afleiðingarnar eru verulegar.
Samkvæmt mati alþjóðlegra sérfræðinga tapa ríki heimsins samanlagt um hálfri billjón Bandaríkjadala árlega í skatttekjur vegna þess að auðugustu einstaklingar heims verja eignir sínar með þessum hætti.
Það eru fjármunir sem annars gætu runnið til innviða, heilbrigðiskerfa, menntunar og annarrar samfélagsþjónustu.
Panama-skjölin opnuðu glugga inn í heiminn
Fyrir almenning varð þessi heimur sýnilegur árið 2016 þegar svokölluð Panama-skjöl voru birt.
Um var að ræða gríðarlegan gagnaleka frá lögfræðistofunni Mossack Fonseca í Panama. Gögnin sýndu hvernig stjórnmálamenn, auðmenn, fyrirtæki og ýmsir áhrifamenn um allan heim nýttu aflandsfélög til að fela eignir sínar.
Panama-skjölin afhjúpuðu ekki aðeins einstaka glæpi eða skattalagabrot. Þau sýndu fram á kerfi.
Kerfi þar sem sérhæfð þjónusta stendur aðeins til boða þeim sem hafa safnað nægilega miklum auði.
Þegar einstaklingur á nokkrar milljónir króna í sparifé er lítið hægt að gera til að fela eignirnar. Þegar eignirnar nema hundruðum milljóna eða milljörðum dala opnast hins vegar heimur sérfræðinga sem vinna að því að lágmarka skattbyrði og draga úr gagnsæi.
Lýðræði eða vald auðmagnsins?
Ein af áhugaverðustu spurningunum sem vakna í þessari umræðu er hvers vegna lýðræðisríki virðast eiga svo erfitt með að takast á við samþjöppun auðs.
Ef meirihluti kjósenda telur að skattleggja eigi hina ríkustu meira, hvers vegna gerist það þá svo sjaldan?
Þessi spurning hefur verið rædd mikið í stjórnmálafræði eftir að bandarísk rannsókn vakti mikla athygli árið 2014.
Rannsakendur skoðuðu nærri tvö þúsund stefnumál yfir tuttugu ára tímabil og báru saman afstöðu almennings og afstöðu efnahagslegra elíta.
Niðurstöðurnar voru umdeildar en áhrifamiklar.
Þær bentu til þess að þegar skoðanir almennings og hinna efnameiri færu saman væri líklegt að stefnumálið næði fram að ganga. Þegar hagsmunir hópanna stangast hins vegar á hefði afstaða auðugra einstaklinga mun meiri áhrif á niðurstöðuna en afstaða almennings.
Rannsóknin var túlkuð af mörgum sem vísbending um að lýðræði starfi ekki á jafnréttisgrundvelli þegar kemur að stórum efnahagslegum málum.
Tvær víddir stjórnmálanna
Jeffrey Winters lýsir þessu með myndlíkingu um pýramída.
Efst eru hinir allra ríkustu. Neðar er almenningur.
Sum álitamál eru lárétt. Þar deilir almenningur innbyrðis um málefni á borð við trúmál, innflytjendamál, menningardeilur eða samfélagsleg gildi.
Á þeim sviðum getur lýðræðisleg þátttaka haft veruleg áhrif.
Önnur mál eru hins vegar lóðrétt. Þau snúast um skiptingu auðs og valds milli þeirra sem standa efst í pýramídanum og allra annarra.
Þar verður átakið milli lýðræðis og auðvalds sýnilegra.
Samkvæmt Winters eru margir auðugir einstaklingar fullkomlega sáttir við harðar deilur um menningarmál eða hugmyndafræði svo lengi sem umræðan beinist ekki að samþjöppun auðs og valds.
Gullöld auðjöfranna
Til að skilja stöðuna í dag benda margir fræðimenn á svokallaða „Gilded Age“ í Bandaríkjunum undir lok nítjándu aldar.
Þá urðu menn á borð við John D. Rockefeller, Andrew Carnegie og Cornelius Vanderbilt gríðarlega auðugir með uppbyggingu olíu-, stáls- og járnbrautaimpería.
Auður safnaðist á hendur fárra einstaklinga í áður óþekktum mæli.
Í lok aldarinnar átti ríkasta eitt prósent Bandaríkjamanna um helming alls auðs landsins.
Samhliða þessu jókst spilling, pólitísk áhrif auðmanna og fákeppni í atvinnulífinu.
Viðbrögðin létu þó ekki á sér standa.
Verkföll, verkalýðshreyfingar og umbótasinnar kröfðust breytinga. Smám saman urðu til lög gegn einokun, reglur um fjármál stjórnmála og loks tekjuskattur á alríkisstigi.
Sú þróun dró úr samþjöppun auðs um áratugaskeið.
Margar rannsóknir sýna sterka fylgni milli hækkunar tekjuskatta á efstu tekjuhópa og minnkandi auðsamþjöppunar á miðri tuttugustu öld.
Er sagan að endurtaka sig?
Undanfarna áratugi hefur þróunin hins vegar snúist við.
Hlutur ríkasta 0,1 prósents Bandaríkjamanna í heildarauði þjóðarinnar hefur aukist verulega frá áttunda áratugnum.
Samtímis hafa nýir tæknirisar orðið til og einstaklingar safnað auði sem hefði þótt óhugsandi fyrir fáeinum áratugum.
Í dag eru til einstaklingar sem eiga yfir 100 milljarða dala hver.
Það hefur vakið spurningar um hvort heimurinn sé að nálgast aðstæður sem minna á síðari hluta nítjándu aldar.
Winters telur að við séum komin inn á tímabil sem hann kallar „fákeppnisvald beint í andlitið“ – tímabil þar sem áhrif auðmagnsins eru ekki lengur falin heldur augljós öllum.
Hvað er til ráða?
Þrátt fyrir gagnrýni sína á kerfið hafna flestir fræðimenn þeirri hugmynd að lýðræðið sé dautt eða tilgangslaust.
Þvert á móti telja þeir að lýðræðisleg þátttaka sé eina raunhæfa leiðin til að takast á við samþjöppun auðs.
Meðal tillagna sem ræddar hafa verið eru aukið gagnsæi um raunverulega eigendur fyrirtækja, öflugri rannsóknir á fjármálaglæpum, auknir fjármunir til skattyfirvalda og skattlagning stórra eigna.
Aðrir ganga lengra og vilja róttækar breytingar á stjórnskipan og stofnunum.
Sameiginlegur þráður í umræðunni er þó sá að lausnirnar felast ekki í því að útrýma auðmönnum eða refsast fyrir velgengni.
Spurningin snýst fremur um hvort allir sitji við sama borð og lúti sömu reglum.
Átök sem eru eldri en nútíminn
Umræðan um fákeppnisvald er í raun ekki ný.
Hún hefur fylgt lýðræðissamfélögum frá upphafi. Átökin milli vilja meirihlutans og hagsmuna þeirra sem ráða yfir mestum auði eru rauður þráður í stjórnmálasögu síðustu alda.
Það sem hefur breyst er umfangið.
Í heimi þar sem auðmagn getur flust milli landa með einum músarsmelli, þar sem alþjóðleg fjármálakerfi gera eignarhald sífellt flóknara og þar sem örfáir einstaklingar ráða yfir auði sem jafnast á við landsframleiðslu heilu ríkjanna, hefur þessi spurning fengið nýja og brýnni merkingu.
Hvort lýðræðisríki ná að laga sig að þeim veruleika eða hvort samþjöppun auðs heldur áfram að aukast verður eitt af stærstu stjórnmálamálum 21. aldarinnar.
Eins og sagan af skjalatöskunni í Miami árið 1973 minnir á eru stærstu átök samtímans oft ekki hávær. Þau fara fram í fundarherbergjum, á lögfræðistofum, í skattaskjólum og í flóknum eignarhaldskeðjum sem fáir skilja.
En áhrif þeirra ná langt út fyrir þá sem sitja við borðið. Þau snerta grundvallarspurningu sem öll lýðræðissamfélög verða að svara: Hver ræður í raun?
